Kalkınma Ajansları

Bölgesel kalkınma, geçmişte olduğu gibi, merkezi yönetimle hükümetin müdahalesine dayanan tavandan-tabana bir yaklaşım yerine; yerel, bölgesel, ulusal ve hatta uluslararası aktörlerin katılımıyla gerçekleşebilecek bir süreç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun için Bölgesel Kalkınma Ajansları (BKA)`nın kurulması öngörülmüştür. Bölgesel Kalkınma Ajansları, kalkınmada aracı ve sürükleyici bir örgütlenmedir. Başta AB ülkeleri olmak üzere bir çok ülkede uygulama örnekleri bulunan BKA`nın, çeşitli yöntemlerle geri kalmış bölgelerin kalkınmasını sağlamaya çalıştıkları görülmektedir (TUTAR, DEMİRAL, 2007:65).

Merkezi hükümetten bağımsız bir idari yapıda, sınırları çizilmiş bir bölgenin sosyo-ekonomik imkanlarını geliştirmek amacıyla kurulan BKA`nın farklı tanımları bulunmaktadır. Bu tanımlardan birine göre BKA, bir ülkenin belli bir coğrafi bölgesi içerisindeki özel ve kamusal tüm şirketler, yerel otoriteler ile STK`lar arasında işbirliği sağlayarak, o bölgenin ekonomik kalkınmasını hedefleyen ve yasal bir hükme dayanarak kurulan yapılardır. Başka tanıma göre ise BKA, bölgenin içsel dinamiklerini hareket geçirmek ve temel amaç olarak KOBİ`leri teknoloji, kaynak ve bilgi bakımından desteklemek amacıyla kurulmuş aracı kurumlardır. EURADA`ya göre ise BKA, sektörel ve genel kalkınma sorunlarını belirleyen, bunların çözümüne yönelik olanakları ve çözümleri saptayan, bu çözümleri geliştiren projeleri destekleyen kurumlardır (TUTAR, DEMİRAL, 2007:68). BKA, merkezi ve yerel hükümetin bölgesel ekonomik kalkınmayı sağlamak üzere temel yönlendirici çalışmaları dışında, içinde bulunduğu bölgeyi temel alan, bölgesel aktörler tarafından finanse edilen kurumlar olarak da tanımlanmaktadır(ÖZMEN, 2008:329).

Verilen tanımlardan anlaşıldığı üzere bu kurumlar, üst kurul olarak bilinen düzenleme ve denetleme kurumları benzeri kamu karar gücünü kamu organlarından alıp özel sektör ve STK`lardan oluşan tüzel kişilere paylaştıran yönetişimci kuruluşlar olarak karşımıza çıkmaktadır(TUTAR, DEMİRAL, 2007:68). Buna göre Bölgesel Kalkınma Ajansları, belirli bölgeyi kapsayacak biçimde bölgesel aktörlerin katlımı ile oluşturulan yarı-özerk kurumlardır. Bölgesel Kalkınma Ajansları, ekonomik gelişmenin daha ileri götürülmesi ve bölgesel yenilenme, işletmelerin verimliliğini ve rekabet etme gücünü arttırma, işgörenlerin gelişmesini destekleme ve yetenekleri artırma ve son olarak sürdürülebilir bir kalkınma sürecine katkıda bulunmak amacıyla kurulmaktadır (ÖZMEN, 2008:329-330).

BKA`nın gelişimine bakıldığında Dünyadaki uygulamalarının 1930`lu yıllara kadar uzandığı görülmektedir. BKA, ilk olarak 1933 yılında Tenennsee Valley Authority`nin kurulmasıyla ABD`de başlamıştır (ÖZMEN, 2008:331). ABD`de, sivil toplum temsilcileri tarafından oluşturulan bu Kalkınma Ajansları yatırım, istihdam gibi kalkınmaya ilişkin konularda görüşler belirtmekte, bu doğrultuda projeler üretmekte ve yatırımcıları yönlendirmektedir. Avrupa`da da benzer işlevleri yerine getirmek üzere Kalkınma Ajansları kurulmuştur (KÜÇÜK, 2007: 495).  Avrupa ülkelerinde 2. Dünya Savaşı`ndan sonraki dönemden itibaren ilk olarak yıkılan Avrupa`yı yeniden imar etmek ve genel olarak da bölgesel ekonomik gelişmeyi sağlamaya yönelik olarak kullanılmaktadır (ÖZMEN, 2008:328).

2007-2013 yılları arasındaki AB bölgesel politikasının öncelik alanlarından biri rekabet gücünün arttırılması şeklinde belirtilmektedir. AB bunun için 58 milyar avroluk bir kaynak ayırmıştır. 2007-2013 dönemindeki bu süreçte bölgelerin ve kentlerin cazibesini arttırma, yenilik, girişimcilik ve bilgi ekonomisinin büyümesini destekleme ve daha fazla ve daha iyi iş alanları yaratma kavramları öne çıkacaktır (ÖZER, 2008:393). Bu süreçte BKA`nın hem etkinliğinin hem de öneminin artması beklenmektedir.

BKA, dünyadaki uygulamalarına göre Türkiye`de kısa bir zaman önce AB`ye uyumun bir parçası olarak gündeme gelmiş ve uygulanmaya başlanması ise 2006 yılı içerisinde gerçekleşmiştir. Ülkemizde 8 Şubat 2006 tarihinde Resmi Gazete`de yayınlanarak yürürlüğe giren 5449 nolu “Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanun” ile temellendirilen BKA ile ilgili olarak farklı değerlendirmeler bulunmakla birlikte, AB sürecinde müzakereler yürüten ülkemiz için, AB`nin ortak kalkınma stratejisi olarak büyük öneme sahiptir. Aynı zamanda AB fonlarının kullanımında Bölgesel Kalkınma Ajansları temel aktör konumundadır. BKA`nın, bölgesel potansiyel ve dinamiklerin harekete geçirilmesi, büyümenin etkilerinin tabana yayılması, gelir dağılımının düzelmesi ve bölgesel eşitsizliklerin giderilmesi açısından önemli bir rol üstleneceği düşünülmektedir (TUTAR, DEMİRAL, 2007:66; ÖZMEN, 2008:328).

Bu çerçevede DPT tarafından “İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması-İBBS” hazırlanmış ve İBBS Düzey 2 seviyesinde yer alan 26 ilde BKA kurulmasını düzenleyen 5449 sayılı Kanun`un 2006`da yürürlüğe girmesinin ardından 6 Temmuz 2006`da yürürlüğe giren “Bazı Düzey 2 Bölgelerinde Kalkınma Ajansları Kurulmasına Dair Karar” ile birlikte Çukurova Kalkınma Ajansı (TR62) ve İzmir Kalkınma Ajansı (TR31) ilk örnekler olarak kurulmuştur (ÖZMEN, 2008:334). 2008 yılında 14306 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 8 Düzey 2 Bölgesi`nde ve 2009 yılında 15236 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile de diğer 16 Düzey 2 Bölgesi`nde kalkınma ajanslarının kurulması kararı verilerek 26 Düzey 2 Bölgesinin kalkınma ajanslarının yasal zeminde kuruluşu tamamlanmıştır (Resmi Gazete, 22 Kasım 2008; 25 Temmuz 2009) . Günümüzde 25 adet BKA fiili olarak faaliyetlerini yürütmektedir.

Ayrıca Türkiye`yi kurduğu ilişkiler dolayısıyla ilgilendiren dünyadaki BKA birliklerinden en önemlileri şu şekilde sıralanmaktadır (TUTAR, DEMİRAL, 2007: 70):

1-Avrupa Kalkınma Ajansları Birliği-European Association of Development Agencies (EURADA)-1991: www.eurada.org

2-İngiltere Kentsel Geliştirme Birliği-The British Urban Regeneration Association (BURA)-1990: www.bura.org.uk

3-Kanada Ekonomik Kalkınma Birlikleri- The Economic Developers Association of Canada (EDAC)-1968: www.edac.ca

4-Bölgesel Ekonomik ve İş Geliştirme Programı-Local Economic and Employment Development (LEED)-1982: www.leedcouncil.org

 

Kaynaklar

-KÜÇÜK Orhan, “AB Uyum Sürecinde Kalkınma Ajansları ve AB Hibe Projelerinin Bölgesel Kalkınmaya Katkılarının Araştırılması: Samsun, Kastamonu ve Erzurum Nuts II Bölgesi Örneği”, Atatürk Üniv., SBE Dergisi, C.10, S.2, 2007: 495-507.

-TUTAR Fatma, Mehmet Demiral, “Yerel Ekonomilerin Yerel Aktörleri: Bölgesel Kalkınma Ajansları”, ESOGÜ, İİBF Dergisi, 2(1), Nisan 2007: 65-83

-ÖZMEN Fatma, “AB Sürecinde Türkiye`de Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Karşılaşabilecekleri Temel Sorun Alanları”, Süleyman Demirel Üniv., İİBF Dergisi, C.13, S.3, Y.2008: 327-340.

-ÖZER Y.Emre, “Küresel Rekabet-Bölgesel Kalkınma Ajansları ve Türkiye”, Review of Social, Economic&Business Studies, Vol.9/10, 2008: 389-408.

-…Resmi Gazete, Sayı:27062, Bakanlar Kurulu Kararı, Karar Sayısı: 2008/14306, 22 Kasım 2008 Cumartesi.

-…Resmi Gazete, Sayı:27299, Bakanlar Kurulu Kararı, Karar Sayısı: 2009/15236, 25 Temmuz 2009 Cumartesi.